Manifesti i Qytetarëve të Shqipërisë

I. PREAMBULA

Ne, qytetarët e Shqipërisë — ata që mbetën dhe ata që u detyruan të ikin, ata që lëvrojnë tokën dhe ata që i mbajnë në këmbë qytetet, të rinjtë që ëndërrojnë një atdhe me të ardhme dhe pleqtë që mbetën vetëm — shpallim me zë të lartë se burimi i çdo pushteti në këtë vend është populli, dhe askush tjetër.

Tridhjetë e pesë vjet kanë kaluar nga rënia e diktaturës komuniste. Na u premtua liria. Por liria që na dhanë qe vetëm e drejta për të votuar një herë në katër vjet dhe për të heshtur gjatë gjithë kohës tjetër. Na thanë se tranzicioni do të mbaronte një ditë. Ai nuk mbaroi kurrë — sepse u bë vetë mënyra e qeverisjes: një gjendje e përhershme ku populli pret, ndërsa të paktët ndajnë mes tyre atë që u takon të gjithëve.

Ne e dimë se ç'na ka kushtuar kjo.

E dimë kur shohim fshatra të zbrazët dhe shtëpi me dyer të mbyllura, ku dikur kishte fëmijë. E dimë kur aeroporti është bërë dera më e madhe e atdheut — jo për të na sjellë botën, por për të na marrë bijtë. Brenda një viti të vetëm, mbi tetëmbëdhjetë mijë të rinj nën të tridhjetat ikën. Brenda një dhjetëvjeçari, lindjet ranë me rreth një të tretën. Shqipëria sot plaket pesë herë më shpejt se Evropa, sepse rinia e saj rritet në tokë të huaj dhe prindërit plaken vetëm, përballë ekranit të një telefoni.

E dimë kur paguajmë çmime evropiane me rroga që nuk na dalin deri në fund të muajit, dhe kur pensioni i një jete pune nuk mjafton as për bukë e për ngrohje. Të ardhurat tona duhet të trefishohen vetëm që të prekin pragun e një jete të denjë — dhe kjo nuk është fati ynë, është zgjedhja e atyre që na qeverisin.

E dimë kur prona që fituam me mund na merret e u shpërndahet oligarkëve; kur bregdeti, malet dhe ligatinat tona — trashëgimia e të gjithëve — kthehen në mall në duart e të paktëve. Dhe e pamë qartë atë ditë kur një ishull i Shqipërisë u "gjet" nga të huajt sikur të ishte pa zot, dhe u premtua si dhuratë për familjet e fuqishme përtej oqeanit. Atë ditë e kuptuam: nuk është vetëm një ishull që po shesin. Është vetë e drejta jonë për të vendosur mbi atdheun tonë.

Prandaj sot flamingoja u ngrit mbi Vjosë-Nartë si shenjë. Jo një zog mes zogjsh, por simboli i një populli që thotë me një zë: Shqipëria nuk shitet.

Ne refuzojmë.

Refuzojmë të zgjedhim mes atyre që na qeverisin dhe atyre që bëjnë sikur na kundërshtojnë, kur të dyja palët ndajnë të njëjtën tryezë dhe të njëjtën përbuzje për ne. Ata e kanë kthyer Shqipërinë në pronë të tyren: ndajnë pasurinë midis tyre dhe na trajtojnë ne si vartësit e tyre. Por Shqipëria nuk është pronë e askujt. Nuk kërkojmë t'i ndërrojmë pronarët — kërkojmë të mos kemi më pronarë mbi kokën tonë. Një popull i lirë nuk ndërron barinj; ai bëhet vetë i zoti i fatit të vet.

Ne nuk jemi tufë votuesish që nxirret nga vatha një herë në katër vjet. Nuk jemi "histeri dixhitale" e sajuar, as vegla në duart e të huajve. Jemi qytetarë — të rritur, të përgjegjshëm, sovranë. Kush na trajton si fëmijë, në të vërtetë na ka frikë si gra e burra të lirë.

Ne shpallim se demokraci do të thotë vetëqeverisje: të jetosh nën ligje që i ke shkruar e i ke votuar vetë, jo nën ligje që t'i imponon një tjetër. Sovraniteti i popullit nuk mund të jetë një çast i vetëm votimi çdo katër vjet; ai duhet të bëhet i përditshëm dhe i kontrollueshëm nga qytetarët.

Prandaj ky manifest nuk kërkon thjesht largimin e atyre që sot janë në pushtet. Ai kërkon diçka shumë më të thellë: t'i kthejë popullit penën me të cilën shkruhen rregullat e pushtetit. Sepse ata që e mbajnë pushtetin në dorë nuk mund të jenë po ata që shkruajnë rregullat e tij. Kjo e drejtë i takon vetëm popullit — dhe populli sot e merr atë në duart e veta.

Ky është vetëm fillimi. Ajo që vjen më pas nuk është një ëndërr, por një plan: si e ndërton një popull shtetin që i shërben, e jo shtetin që e sundon.

Shqipëria nuk shitet. Shqipëria u përket atyre që e duan, e punojnë dhe nuk e braktisin.

I. PREAMBLE

We, the citizens of Albania — those who stayed and those who were forced to leave, those who till the land and those who keep the cities standing, the young who dream of a homeland with a future and the old who were left alone — declare aloud that the source of all power in this country is the people, and no one else.

Thirty-five years have passed since the fall of the communist dictatorship. We were promised freedom. But the freedom they gave us was only the right to vote once every four years and to stay silent the rest of the time. They told us the transition would end one day. It never ended — because it became the very method of government: a permanent condition in which the people wait while the few divide among themselves what belongs to all.

We know what this has cost us.

We know it when we see emptied villages and houses with shuttered doors, where once there were children. We know it when the airport has become the largest door of the homeland — not to bring us the world, but to take our children away. In a single year, more than eighteen thousand young people under thirty left. In a single decade, births fell by about a third. Albania today is ageing five times faster than Europe, because its youth grow up on foreign soil and its parents grow old alone, before the screen of a phone.

We know it when we pay European prices on wages that do not last to the end of the month, and when the pension of a lifetime of work is not enough for bread or for heating. Our incomes would have to triple merely to reach the threshold of a dignified life — and this is not our fate, it is the choice of those who govern us.

We know it when the property we earned with toil is taken from us and handed to oligarchs; when our coast, our mountains and our wetlands — the heritage of all — are turned into merchandise in the hands of the few. And we saw it clearly the day an island of Albania was "found" by foreigners as if it were ownerless, and promised as a gift to powerful families across the ocean. That day we understood: it is not only an island they are selling. It is our very right to decide over our own homeland.

That is why the flamingo rose over Vjosa-Narta as a sign. Not a bird among birds, but the symbol of a people that says with one voice: Albania is not for sale.

We refuse.

We refuse to choose between those who govern us and those who pretend to oppose us, when both sides share the same table and the same contempt for us. They have turned Albania into their property: they divide the wealth among themselves and treat us as their subordinates. But Albania is no one's property. We do not ask to change our owners — we ask to have no more owners over our heads. A free people does not change shepherds; it becomes the master of its own fate.

We are not a herd of voters driven out of the fold once every four years. We are not a fabricated "digital hysteria," nor tools in the hands of foreigners. We are citizens — adult, responsible, sovereign. Whoever treats us as children is, in truth, afraid of us as free men and women.

We declare that democracy means self-government: to live under laws you have written and voted yourself, not under laws imposed on you by another. The sovereignty of the people cannot be a single moment of voting every four years; it must become daily, and controlled by the citizens.

That is why this manifesto does not merely demand the departure of those in power today. It demands something far deeper: to return to the people the pen with which the rules of power are written. For those who hold power cannot be the same ones who write its rules. This right belongs to the people alone — and today the people take it into their own hands.

This is only the beginning. What comes next is not a dream, but a plan: how a people builds the state that serves it, and not the state that rules over it.

Albania is not for sale. Albania belongs to those who love it, work it, and do not abandon it.

II. PSE KY MANIFEST

Mësimi i Islandës dhe arsyet e thella të përmbajtjes

Pse na duhej një manifest, e jo thjesht një kryeministër i ri

Populli sot kërkon largimin e Edi Ramës. Por nuk kërkon në vend të tij Sali Berishën, as ndonjë tjetër nga e njëjta klasë e vjetër politike. Kjo nuk është rastësi dhe nuk është thjesht zemërim: është një kuptim i thellë që po piqet në rrugë. Të dyja palët — ata që qeverisin dhe ata që bëjnë sikur kundërshtojnë — kanë ndarë mes tyre të njëjtin pushtet për tridhjetë e pesë vjet. Të ndërrosh njeriun pa ndërruar lojën do të thotë të nisësh sërish të njëjtën rrugë.

Prandaj tranzicioni nuk mbaroi kurrë. Ai nuk mbaroi sepse vetë sistemi e ka kthyer qytetarin në spektator: i lejohet të votojë një herë në katër vjet e pastaj të heshtë, ndërsa vendimet merren mbi kokën e tij. Problemi i vërtetë nuk është se kush e mban pushtetin, por se populli nuk e mban atë.

Dhe kur populli humb pushtetin politik, humb gjithçka tjetër pas tij: pronën që i merret e u jepet oligarkëve, bregdetin që shitet, rrogën që nuk i mjafton, fëmijët që ikin. Ishulli i premtuar të huajve mbi kokën tonë është vetëm simboli më i qartë: kur nuk e mban pushtetin mbi vendin tënd, as toka jote nuk është më e jotja. Ja pse na duhet një manifest, e jo një shpëtimtar i ri — sepse duhet ndryshuar loja, dhe rregullat e lojës janë kushtetuta.

Mësimi i Islandës: kur procesi i bukur nuk mjafton

Ka një vend që provoi pikërisht atë që ne ëndërrojmë — dhe dështimi i tij na mëson më shumë se çdo sukses.

Pas krizës së madhe financiare të vitit 2008, Islanda vendosi ta rishkruante kushtetutën e vet me duart e qytetarëve. Një forum kombëtar qytetarësh të zgjedhur rastësisht përcaktoi vlerat; një këshill hartimi, ku politikanët u përjashtuan me qëllim, shkroi tekstin; gjithçka u bë haptas, para syve të popullit. Në vitin 2012, dy të tretat e votuesve e miratuan atë në referendum.

Dhe megjithatë, ai tekst nuk u bë kurrë kushtetutë. Ai u varros në sirtarët e parlamentit, sepse pikërisht ata që duhej ta zbatonin — pushtetarët në detyrë — ishin rojet e portës, dhe e lanë të vdiste.

Mësimi është i ashpër dhe i qartë: një proces i bukur qytetar, pa një mekanizëm që e bën zbatimin të detyrueshëm, vritet nga vetë pushteti që ai kërkon të kufizojë. Vullneti i popullit, sado i pastër, nuk mjafton nëse mbetet vetëm një këshillë që të fuqishmit mund ta lënë pas dore.

Si i përgjigjet ky manifest çdo gabimi të Islandës

Ky manifest është ndërtuar duke i mësuar përmendsh gabimet e Islandës dhe duke u dhënë përgjigje një nga një.

Islanda e zgjodhi me votë asamblenë e vet kushtetuese — dhe zgjedhja u kontestua e u anulua nga gjykata. Ne zgjedhim shortin (Neni 4): qytetarë të përzgjedhur rastësisht, që asnjë parti nuk i blen dot, asnjë mashtrim nuk i kurdis dot, asnjë gjykatë nuk i anulon dot.

Islanda e la të paqartë se ç'do të ndodhte pas votimit të qytetarëve. Ne e bëjmë rrugën të qartë që në fillim: teksti shkon në referendum, dhe nëse populli e miraton, bëhet menjëherë ligji më i lartë (Nenet 6 dhe 7).

Referendumi islandez ishte vetëm këshillues, prandaj u harrua. Tek ne, vendimi i popullit nuk mund të bllokohet, të vonohet a të lihet në sirtar; kushdo që e pengon, kryen abuzim me pushtetin dhe përgjigjet para ligjit (Nenet 7 dhe 16). Ky është kyçi i gjithë manifestit: pakthyeshmëria. Pa të, çdo gjë tjetër është zbukurim.

Islanda i përjashtoi krejt ekspertët, gjë që ia dobësoi qëndrueshmërinë. Ne i mbajmë dijetarët si këshilltarë që informojnë, por nuk votojnë (Neni 5): dija u shërben qytetarëve, vendimi mbetet i tyre.

Arsyet e thella të çdo shtylle

Çdo nen i këtij manifesti ka një arsye të thellë, jo një tekë.

Shorti, jo zgjedhja, për kushtetutën. Sepse ata që e duan pushtetin nuk duhet të shkruajnë rregullat e pushtetit. Vetëm një qytetar që nuk fiton asgjë personalisht mund t'i shkruajë ndershëm këto rregulla.

Referendumi i nismës qytetare. Sepse sovraniteti nuk mund të jetë një çast i vetëm çdo katër vjet. Populli nuk ia jep penën përfaqësuesit për ta marrë sërish vetëm pas katër vjetësh; ai e mban penën gjithnjë në dorë dhe mund ta thërrasë a ta largojë përfaqësuesin kurdoherë.

Kufijtë mbrojtës mbi referendumin (Neni 12). Sepse liria e popullit nuk është tirani e shumicës. Asnjë votim nuk mund të kthehet kundër një grupi për shkak të origjinës a të besimit të tij. Kjo është vija që ndan demokracinë nga turma — dhe mbrojtja jonë nga kushdo që do ta helmonte këtë lëvizje me urrejtje.

E mira e përbashkët — bregdeti, malet, ishujt. Sepse plaga që e zgjoi vendin ishte një copë atdhe e shitur mbi kokën tonë. Një atdhe që mund të shitet është një atdhe ku populli nuk sundon. Prandaj këto i bëjmë të pashitshme pa pëlqimin e drejtpërdrejtë të popullit.

Asnjë udhëheqës i ri. Sepse edhe Skënderbeu, heroi ynë më i madh, tha se lirinë nuk e solli ai, por e gjeti te populli. Ne nuk ndërrojmë një pronar me një tjetër; ne ndërtojmë një popull që nuk është më pronë e askujt, por zot i vetes.

Për kë është ky manifest

Ky nuk është programi i një partie, as plani i një njeriu për të marrë pushtetin. Është një strukturë e hapur, që i përket kujtdo që vendos ta bëjë të vetin — një lagjeje, një qyteti, një brezi, një populli. Kush e merr atë në dorë, e bën të vetin.

II. WHY THIS MANIFESTO

The lesson of Iceland and the deeper reasons behind its content

Why we needed a manifesto, and not merely a new prime minister

The people today demand the departure of Edi Rama. But they do not want Sali Berisha in his place, nor anyone else from the same old political class. This is neither chance nor mere anger: it is a deep understanding ripening in the streets. Both sides — those who govern and those who pretend to oppose — have shared the same power for thirty-five years. To change the man without changing the game means to set off again down the same road.

That is why the transition never ended. It never ended because the system itself has turned the citizen into a spectator: allowed to vote once every four years and then to fall silent, while decisions are taken over his head. The real problem is not who holds power, but that the people do not hold it.

And when the people lose political power, they lose everything that follows: the property taken from them and given to oligarchs, the coast that is sold, the wage that does not suffice, the children who leave. The island promised to foreigners over our heads is only the clearest symbol: when you do not hold power over your own country, not even your own land is yours. This is why we need a manifesto, and not a new saviour — because the game must change, and the rules of the game are the constitution.

The lesson of Iceland: when a beautiful process is not enough

There is a country that tried exactly what we dream of — and its failure teaches us more than any success.

After the great financial crisis of 2008, Iceland decided to rewrite its own constitution with the hands of its citizens. A national forum of randomly selected citizens defined the values; a drafting council, from which politicians were deliberately excluded, wrote the text; everything was done openly, before the people's eyes. In 2012, two-thirds of voters approved it in a referendum.

And yet that text never became a constitution. It was buried in the drawers of parliament, because precisely those who were meant to enact it — the officials in power — were the gatekeepers, and they let it die.

The lesson is harsh and clear: a beautiful citizen process, without a mechanism that makes its enactment binding, is killed by the very power it seeks to limit. The will of the people, however pure, is not enough if it remains only a piece of advice that the powerful can set aside.

How this manifesto answers every mistake of Iceland

This manifesto is built by learning Iceland's mistakes by heart and answering each one in turn.

Iceland elected its constituent assembly by vote — and the election was contested and annulled by a court. We choose the lot (Article 4): citizens selected at random, whom no party can buy, no fraud can rig, no court can annul.

Iceland left unclear what would happen after the citizens' vote. We make the path clear from the start: the text goes to a referendum, and if the people approve it, it becomes at once the supreme law (Articles 6 and 7).

Iceland's referendum was only advisory, and so it was forgotten. With us, the decision of the people cannot be blocked, delayed, or shelved; whoever obstructs it commits an abuse of power and answers before the law (Articles 7 and 16). This is the key of the entire manifesto: irreversibility. Without it, everything else is decoration.

Iceland excluded experts altogether, which weakened its durability. We keep the learned as advisors who inform but do not vote (Article 5): knowledge serves the citizens, the decision remains theirs.

The deeper reasons behind each pillar

Every article of this manifesto has a deep reason, not a whim.

The lot, not election, for the constitution. Because those who desire power must not write the rules of power. Only a citizen who gains nothing personally can write these rules honestly.

The citizens' initiative referendum. Because sovereignty cannot be a single moment every four years. The people do not lend their pen to a representative only to reclaim it four years later; they keep the pen always in hand, and may summon or remove the representative at any time.

The protective limits on the referendum (Article 12). Because the freedom of the people is not the tyranny of the majority. No vote may be turned against a group because of its origin or its faith. This is the line that separates democracy from the mob — and our protection against anyone who would poison this movement with hatred.

The common good — the coast, the mountains, the islands. Because the wound that woke the country was a piece of homeland sold over our heads. A homeland that can be sold is a homeland where the people do not rule. That is why we make these unsellable without the direct consent of the people.

No new master. Because even Skanderbeg, our greatest hero, said that freedom was not brought by him but found among the people. We do not swap one owner for another; we build a people that no longer needs masters.

For whom this manifesto is

This is not the programme of a party, nor one man's plan to seize power. It is an open structure, belonging to whoever decides to make it their own — a neighbourhood, a city, a generation, a people. Whoever takes it in hand, makes it their own.

III. ARKITEKTURA E PUSHTETIT QYTETAR

Nenet themelore të Manifestit

KREU I — PARIMET THEMELORE

Neni 1 — Burimi i pushtetit Sovraniteti i përket popullit dhe vetëm popullit. Ai ushtrohet drejtpërdrejt nga qytetarët dhe, atje ku kjo s'është e mundur, nëpërmjet përfaqësuesve të zgjedhur a të shortuar, që mbeten gjithnjë nën kontrollin e popullit. Asnjë pushtet nuk është i ligjshëm nëse nuk i jep llogari qytetarit.

Neni 2 — Rregulli i artë Ata që e mbajnë pushtetin nuk mund të shkruajnë rregullat e pushtetit. Kushtetuta dhe rregullat themelore të shtetit shkruhen nga qytetarë të zakonshëm, jo nga ata që synojnë a ushtrojnë pushtetin.

Neni 3 — Transparenca Transparenca është rregulli; fshehtësia është përjashtim i rrallë dhe i arsyetuar. Çdo vendim, votë, kontratë publike dhe pasuri funksionari është e hapur për qytetarin. Pushteti që fshihet, vjedh.

KREU II — ASAMBLEJA KUSHTETUESE E QYTETARËVE

Neni 4 — Përbërja me short Kushtetuta e re shkruhet nga një Asamble Kushtetuese e përbërë nga qytetarë të përzgjedhur me short, ashtu që ajo ta pasqyrojë besnikërisht popullin: gra e burra, të rinj e të moshuar, çdo qark, çdo shtresë shoqërore. Funksionarët në detyrë, drejtuesit e partive dhe ata që kanë mbajtur pushtet të lartë nuk mund të jenë anëtarë të saj.

Neni 5 — Dija në shërbim, jo në pushtet Asambleja ndihmohet nga ekspertë e juristë të pavarur, që informojnë dhe këshillojnë, por nuk votojnë. Dija u shërben qytetarëve; vendimi mbetet i tyre. Punimet janë publike dhe transmetohen drejtpërdrejt për të gjithë.

Neni 6 — Koha dhe detyra Asambleja ka një afat të qartë dhe një detyrë të vetme: të hartojë një kushtetutë që ia kthen pushtetin popullit. Anëtarët shpërblehen denjësisht, që edhe njeriu i thjeshtë të mund të shërbejë, dhe nuk lejohen të kandidojnë për poste politike menjëherë pas mbarimit të detyrës.

Neni 7 — Miratimi i detyrueshëm Teksti i Asamblesë i nënshtrohet drejtpërdrejt referendumit të popullit. Nëse populli e miraton, ai bëhet ligji më i lartë i vendit menjëherë dhe në mënyrë të pakthyeshme. Asnjë parlament, qeveri a gjykatë nuk mund ta bllokojë, ta vonojë a ta lërë në sirtar vullnetin e shprehur të popullit.

KREU III — PUSHTETI LIGJVËNËS: DY DHOMA

Neni 8 — Dhoma e Zgjedhur dhe Dhoma e Qytetarëve Pushteti ligjvënës ndahet mes dy dhomash: një Dhomë e Zgjedhur me votë dhe një Dhomë e Qytetarëve e përzgjedhur me short, që përtërihet rregullisht. Asnjë ligj i rëndësishëm nuk miratohet pa pëlqimin e të dyjave: e zgjedhura propozon e vepron, e shortuara shqyrton, ndryshon dhe ndal.

Neni 9 — Qytetari-ligjvënës Anëtarët e Dhomës së Qytetarëve shërbejnë për një mandat të shkurtër e të papërsëritshëm, shpërblehen plotësisht dhe mbrohen në vendin e tyre të punës, që shërbimi ndaj atdheut të mos bëhet privilegj i të pasurve. Ata informohen, debatojnë lirisht dhe vendosin në emër të popullit.

KREU IV — REFERENDUMI I NISMËS QYTETARE (RNQ)

Neni 10 — E drejta e nismës Qytetarët, me një numër të arsyeshëm nënshkrimesh dhe brenda një afati të caktuar, kanë të drejtë të nisin referendum mbi çdo çështje publike. Vendimi i popullit në referendum qëndron mbi vendimin e çdo institucioni.

Neni 11 — Katër fuqitë e popullit Referendumi i nismës qytetare merr katër forma: të propozojë një ligj të ri; të shfuqizojë një ligj a marrëveshje në fuqi; të ndryshojë kushtetutën; dhe të revokojë nga detyra çdo funksionar, qoftë edhe më i larti, përpara mbarimit të mandatit.

Neni 12 — Kufijtë mbrojtës Asnjë referendum nuk mund të cenojë të drejtat themelore të njeriut, dinjitetin e personit, as të ngrejë një grup kundër një tjetri për shkak të origjinës, besimit a bindjeve. Liria e popullit nuk shndërrohet kurrë në tirani të shumicës.

KREU V — KONTROLLI DHE PAKTHYESHMËRIA E PUSHTETIT

Neni 13 — Mandate të shkurtra, pushtet i kthyeshëm Çdo mandat publik është i shkurtër dhe i kufizuar në numër. Askush nuk e bën politikën zanat të përjetshëm. Pushteti është detyrë, jo pronë.

Neni 14 — Përgjegjësia dhe revokimi Çdo funksionar i jep llogari popullit përpara, gjatë dhe pas mandatit. Ai deklaron pasurinë, voton haptazi dhe mund të revokohet nga qytetarët kur tradhton besimin e tyre.

Neni 15 — Drejtësia e pavarur Drejtësia dhe organet që ndjekin korrupsionin janë të pavarura nga pushteti politik dhe nuk mund të kapen prej tij. Kush vjedh të mirën e përbashkët përgjigjet para ligjit, sado lart të jetë.

Neni 16 — Pakthyeshmëria Vendimet e marra drejtpërdrejt nga populli — kushtetuta, referendumet, revokimet — zbatohen menjëherë dhe nuk mund të anashkalohen. Kush i pengon a i shtyn ato, kryen abuzim me pushtetin dhe përgjigjet për të.

KREU VI — E MIRA E PËRBASHKËT DHE PRONA

Neni 17 — Trashëgimia e patjetërsueshme Bregdeti, malet, lumenjtë, ligatinat, ishujt dhe pasuritë natyrore janë trashëgimi e përbashkët e popullit dhe e brezave që vijnë. Ato nuk shiten dhe nuk privatizohen pa pëlqimin e drejtpërdrejtë të popullit, të dhënë me referendum.

Neni 18 — Mbrojtja e zonave Statusi mbrojtës i natyrës nuk mund të hiqet me një ligj të heshtur, në dobi të të paktëve. Çdo ndryshim që e dobëson atë kalon detyrimisht përmes pëlqimit qytetar.

Neni 19 — Prona e qytetarit Prona e fituar me punë dhe me ligj është e mbrojtur dhe e paprekshme. Asnjë pushtet nuk ia merr qytetarit pronën për t'ua dhënë oligarkëve. Vjedhjet e së kaluarës hetohen dhe ndreqen.

KREU VII — DEMOKRACIA VENDORE

Neni 20 — Bashkia në duart e banorëve Në çdo bashki, qytetarët vendosin drejtpërdrejt mbi çështjet që i prekin, nëpërmjet kuvendeve vendore të hapura dhe trupave të shortuar mes banorëve.

Neni 21 — Buxheti i qytetarit Një pjesë e buxhetit vendor vihet çdo vit në dorë të banorëve, që ata vetë të vendosin si shpenzohet. Paraja publike shkon atje ku e sheh populli, jo atje ku e fsheh pushteti.

III. THE ARCHITECTURE OF CITIZEN POWER

The founding articles of the manifesto

CHAPTER I — FOUNDING PRINCIPLES

Article 1 — The source of power Sovereignty belongs to the people and to the people alone. It is exercised directly by the citizens and, where this is not possible, through representatives who are elected or drawn by lot and who always remain under the people's control. No power is legitimate unless it answers to the citizen.

Article 2 — The golden rule Those who hold power may not write the rules of power. The constitution and the fundamental rules of the state are written by ordinary citizens, not by those who seek or exercise power.

Article 3 — Transparency Transparency is the rule; secrecy is a rare and justified exception. Every decision, vote, public contract and official's wealth is open to the citizen. Power that hides, steals.

CHAPTER II — THE CITIZENS' CONSTITUENT ASSEMBLY

Article 4 — Composition by lot The new constitution is written by a Constituent Assembly composed of citizens drawn by lot, so that it faithfully mirrors the people: women and men, young and old, every region, every social class. Officials in office, party leaders, and those who have held high power may not be members of it.

Article 5 — Knowledge in service, not in power The Assembly is assisted by independent experts and jurists, who inform and advise but do not vote. Knowledge serves the citizens; the decision remains theirs. Its work is public and broadcast live to all.

Article 6 — Time and task The Assembly has a clear deadline and a single task: to draft a constitution that returns power to the people. Its members are compensated with dignity, so that even ordinary people can serve, and they may not stand for political office immediately after their term.

Article 7 — Binding approval The Assembly's text is submitted directly to a referendum of the people. If the people approve it, it becomes the supreme law of the land at once and irreversibly. No parliament, government or court may block, delay, or shelve the expressed will of the people.

CHAPTER III — THE LEGISLATIVE POWER: TWO CHAMBERS

Article 8 — The Elected Chamber and the Citizens' Chamber Legislative power is divided between two chambers: an Elected Chamber chosen by vote, and a Citizens' Chamber drawn by lot and renewed regularly. No important law is passed without the consent of both: the elected one proposes and acts, the one drawn by lot examines, amends, and halts.

Article 9 — The citizen-legislator The members of the Citizens' Chamber serve a short, non-renewable term, are fully compensated, and are protected in their workplace, so that service to the homeland does not become a privilege of the wealthy. They are informed, debate freely, and decide in the name of the people.

CHAPTER IV — THE CITIZENS' INITIATIVE REFERENDUM (CIR)

Article 10 — The right of initiative Citizens, with a reasonable number of signatures and within a set time, have the right to initiate a referendum on any public matter. The decision of the people in a referendum stands above the decision of any institution.

Article 11 — The four powers of the people The citizens' initiative referendum takes four forms: to propose a new law; to repeal a law or treaty in force; to amend the constitution; and to remove from office any official, even the highest, before the end of their term.

Article 12 — The protective limits No referendum may infringe the fundamental rights of the human being, the dignity of the person, nor set one group against another on grounds of origin, faith or belief. The freedom of the people never turns into the tyranny of the majority.

CHAPTER V — CONTROL AND IRREVERSIBILITY OF POWER

Article 13 — Short mandates, revocable power Every public mandate is short and limited in number. No one makes politics an everlasting trade. Power is a duty, not a property.

Article 14 — Accountability and recall Every official accounts to the people before, during and after the mandate. They declare their wealth, vote openly, and may be recalled by the citizens when they betray their trust.

Article 15 — Independent justice Justice and the bodies that prosecute corruption are independent of political power and cannot be captured by it. Whoever steals the common good answers before the law, however high they stand.

Article 16 — Irreversibility Decisions taken directly by the people — the constitution, referendums, recalls — are enacted at once and cannot be circumvented. Whoever obstructs or delays them commits an abuse of power and answers for it.

CHAPTER VI — THE COMMON GOOD AND PROPERTY

Article 17 — Inalienable heritage The coast, the mountains, the rivers, the wetlands, the islands and the natural resources are the common heritage of the people and of the generations to come. They are not sold and not privatised without the direct consent of the people, given by referendum.

Article 18 — Protection of designated areas The protected status of nature cannot be removed by a silent law for the benefit of the few. Any change that weakens it must pass through citizen consent.

Article 19 — The citizen's property Property earned by work and by law is protected and inviolable. No power takes the citizen's property to hand it to oligarchs. The thefts of the past are investigated and put right.

CHAPTER VII — LOCAL DEMOCRACY

Article 20 — The municipality in the residents' hands In every municipality, citizens decide directly on the matters that affect them, through open local assemblies and bodies drawn by lot from among the residents.

Article 21 — The citizen's budget Each year a part of the local budget is placed in the residents' hands, for them to decide how it is spent. Public money goes where the people can see it, not where power hides it.

IV. TË DREJTAT DHE PREMTIMET THEMELORE

Republika që ndërtojmë nuk është një strukturë e ftohtë pushteti. Ajo ekziston për një qëllim të vetëm: t'i japë çdo qytetari një jetë të denjë në vendin e vet. Këto janë premtimet që ajo merr përsipër dhe që asnjë pushtet nuk mund t'i shkelë.

Neni 22 — Dinjiteti i njeriut Çdo qytetar ka të drejtën e një jete të denjë. Puna duhet ta ushqejë atë që punon: paga dhe pensioni nuk mund të jenë më të ulëta se sa duhet për të jetuar me nder. Asnjë njeri që ka dhënë një jetë pune nuk lihet të plaket në varfëri.

Neni 23 — E drejta për të mbetur Çdo shqiptar ka të drejtë të ndërtojë jetën, familjen dhe të ardhmen në atdheun e vet. Asnjë i ri nuk duhet të detyrohet të ikë për të gjetur dinjitet diku tjetër. Fshatrat e zbrazëta dhe shtëpitë e mbyllura nuk janë fati ynë; ato janë dështimi i një pushteti që do ta ndreqim.

Neni 24 — Shëndeti dhe arsimi Shëndeti dhe arsimi janë e drejtë e çdo qytetari, jo privilegj i atyre që paguajnë. Shteti ua siguron të gjithëve njësoj, nga fshati më i largët deri në qytet.

Neni 25 — Fryti i punës Ajo që fiton qytetari me punë dhe me ndershmëri është e tija dhe mbrohet nga ligji. Pasuria publike dhe ajo e natyrës u shërbejnë të shumtëve, jo të paktëve. Askush nuk e kthen shtetin në mjet për t'u pasuruar mbi kurrizin e popullit.

Neni 26 — Barazia para ligjit Ligji është një për të gjithë: i njëjtë për oligarkun dhe për qytetarin, për ministrin dhe për punëtorin. Pushteti nuk e ngre më askënd mbi ligjin. Kush e shkel atë, përgjigjet, sado i fuqishëm të jetë.

Neni 27 — Liria për të folur, për t'u mbledhur, për të kundërshtuar Çdo qytetar ka të drejtë të flasë, të dijë, të mblidhet dhe të protestojë lirisht. Të drejtën për ta kundërshtuar pushtetin nuk ia heq dot askush. Zëri i qytetarit nuk është "histeri", as "armiqësi": është vetë demokracia.

Neni 28 — Natyra, amanet i të gjithëve Ajri, uji, bregdeti dhe toka e pastër janë e drejtë e këtij brezi dhe amanet për brezat që vijnë. Askush nuk e shet të ardhmen e fëmijëve tanë për fitimin e sotëm të disa të pasurve.

Neni 29 — Shteti që shërben Shteti nuk është zot mbi qytetarin; ai është shërbëtori i tij. Çdo institucion, çdo funksionar, çdo ligj ka kuptim vetëm nëse i shërben njeriut të thjeshtë. Kur shteti e harron këtë, populli ka të drejtë — dhe detyrë — t'ia kujtojë.

IV. FUNDAMENTAL RIGHTS AND PROMISES

The republic we are building is not a cold structure of power. It exists for a single purpose: to give every citizen a dignified life in their own country. These are the promises it undertakes, and that no power may violate.

Article 22 — Human dignity Every citizen has the right to a dignified life. Work must feed the one who works: wages and pensions cannot be lower than what it takes to live with honour. No one who has given a lifetime of work is left to grow old in poverty.

Article 23 — The right to stay Every Albanian has the right to build their life, their family and their future in their own homeland. No young person should be forced to leave to find dignity elsewhere. Emptied villages and shuttered houses are not our fate; they are the failure of a power we will set right.

Article 24 — Health and education Health and education are the right of every citizen, not a privilege for those who can pay. The state secures them for all alike, from the most remote village to the city.

Article 25 — The fruit of labour What the citizen earns by work and by honesty is theirs and is protected by law. Public wealth and the wealth of nature serve the many, not the few. No one turns the state into a means of growing rich on the backs of the people.

Article 26 — Equality before the law The law is one for all: the same for the oligarch and the citizen, for the minister and the worker. Power no longer raises anyone above the law. Whoever breaks it answers, however mighty they are.

Article 27 — The freedom to speak, to assemble, to dissent Every citizen has the right to speak, to know, to assemble and to protest freely. The right to oppose power cannot be taken from anyone. The citizen's voice is not "hysteria," nor "hostility": it is democracy itself.

Article 28 — Nature, a trust for all The air, the water, the coast and the clean land are the right of this generation and a sacred trust for the generations to come. No one sells the future of our children for the present profit of a few of the wealthy.

Article 29 — The state that serves The state is not a master over the citizen; it is the citizen's servant. Every institution, every official, every law has meaning only if it serves the ordinary person. When the state forgets this, the people have the right — and the duty — to remind it.

V. MBYLLJE — FTESA

Ky manifest nuk është pronë e askujt. Pas tij nuk qëndron një parti, një lider, as një emër që kërkon pushtet. Ai i përket kujtdo — një lagjeje, një qyteti, një brezi — që vendos ta bëjë të vetin.

Atij që e lexon dhe thotë "kështu duhej të ishte qysh herët": fillimi je ti. Mblidhu me të tjerët. Fol haptazi. Kërko atë që të takon. Mos prit që dikush lart të ta dhurojë lirinë — liria nuk dhurohet: ajo merret dhe mbahet nga një popull që e di se i takon.

Pesë shekuj më parë, kur Gjergj Kastrioti – Skënderbeu ngriti flamurin tonë mbi kalanë e Krujës dhe ia ktheu lirinë këtij vendi, ai nuk u tha bashkëkombësve se ua kishte sjellë vetë. Ai u tha:

«Lirinë nuk ua solla unë — atë e gjeta këtu, mes jush.»

Edhe heroi ynë më i madh e dinte se liria nuk buron nga një udhëheqës: ajo rri përherë te populli dhe pret vetëm çastin kur populli e rimerr. Skënderbeu nuk solli një liri që s'ekzistonte; ai zgjoi atë që flinte në gjirin e shqiptarëve. Sot është radha jonë ta zgjojmë sërish — sepse liria që kërkojmë nuk na e jep dot kush nga lart: ajo ka qenë gjithmonë e jona.

Ne nuk premtojmë një udhëheqës të ri. Premtojmë diçka shumë më të madhe: një popull që është zot i vendit të vet, e jo pronë në duart e të paktëve.

Shqipëria nuk shitet. Shqipëria rilind atë ditë kur populli i saj rimerr penën në dorë.

V. CLOSING — THE INVITATION

This manifesto is no one's property. Behind it stands no party, no leader, no name that seeks power. It belongs to whoever — a neighbourhood, a city, a generation — decides to make it their own.

To the one who reads it and says "this is how it should have been long ago": the beginning is you. Gather with others. Speak openly. Demand what is yours. Do not wait for someone above to grant you freedom — freedom is not granted: it is taken and held by a people that knows it belongs to them.

Five centuries ago, when Gjergj Kastrioti – Skanderbeg raised our flag over the fortress of Krujë and gave this land back its freedom, he did not tell his countrymen that he had brought it himself. He told them:

"I did not bring you freedom — I found it here, among you."

Even our greatest hero knew that freedom does not flow from a leader: it rests always with the people, and waits only for the moment when the people reclaim it. Skanderbeg did not bring a freedom that did not exist; he awoke the one that slept in the breast of the Albanians. Today it is our turn to awaken it again — for the freedom we seek cannot be given to us from above: it has always been ours.

We do not promise a new leader. We promise something far greater: a people that is master of its own country, and not a property in the hands of the few.

Albania is not for sale. Albania is reborn the day its people take the pen back into their own hands.

Po pastaj…?And then…?

Manifesti i QytetarëveThe Citizens' Manifesto